Przepraszam, czy może Pan… cz.III

To już trzecia odsłona artykułu dotyczącego pewnej niefortunnej sytuacji, jaka miała miejsce w jednym ze sklepów popularnej sieci handlowej.
W ramach krótkiego wstępu czytelnikom, którzy nie zdążyli zapoznać się w pełni z tematyką przypomnę, że sprawa dotyczyła podjętych czynności miej lub bardziej związanych z kontrolą bagażu klienta przez kasjera sklepu, więcej o sprawie przeczytać można tutaj >>> Przepraszam, czy może Pan… oraz Przepraszam, czy może Pan… cz.II

W dotychczas opublikowanych artykułach, poruszone zostały zagadnienia związane z ujęciem obywatelskim, naruszeniem dóbr osobistych, przeszukaniem, kontrolą osoby i bagażu. Pozostaje nam jeszcze do wyjaśnienia wspomniana w Cz.I możliwość wystąpienia kontratypu obrony koniecznej oraz kwestia związana z ograniczeniem wolności.

Obrona konieczna

Podstawą prawną regulującą obronę konieczną jest art. 25 k.k:
§ 1. Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.
§ 2. W razie przekroczenia granic obrony koniecznej, w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
§ 3. Nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.
§ 4. Osoba, która w obronie koniecznej odpiera zamach na jakiekolwiek cudze dobro chronione prawem, chroniąc bezpieczeństwo lub porządek publiczny, korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
§ 5. Przepisu § 4 nie stosuje się, jeżeli czyn sprawcy zamachu skierowany przeciwko osobie odpierającej zamach godzi wyłącznie w cześć lub godność tej osoby.

O kontratypie
Na początek dwa zdania wyjaśnienia czym jest kontratyp. W przypadku obrony koniecznej jest to wyłączenie bezprawności czynu. Jak w powyższym cytacie – osoba działająca w obronie koniecznej nie popełnia przestępstwa (lub wykroczenia). I tu kończą się proste rozwiązania, ponieważ każda sytuacja musi być oceniona indywidualnie. Tym bardziej, że w przypadku przekroczenia granic obrony koniecznej, osoba może odpowiadać – nawet karnie, za swoje działania. Jeśli tak się stanie, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpić od jej wymierzenia. Ale odstąpienie nie oznacza, że osoba czynu nie popełniła. Omówienie § 3, jako dodatkowego elementu wyłączenia tym razem karalności (nie bezprawności) pozostawię na inną okazję.

Ekscesy
Wracając do samej obrony koniecznej – teoretycznie działanie w obronie koniecznej, a więc odpieranie zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem jest działaniem pozbawionym cech bezprawności. Ale jeśli ktoś, mówiąc kolokwialnie „przesadzi” w działaniu – mamy do czynienia z przekroczeniem granic obrony koniecznej. To jest dość oficjalne sformułowanie, niestety nie ma nigdzie definicji ani wyraźnie zakreślonej granicy owej obrony. A po przekroczeniu granic obrony koniecznej, sąd może już rozpatrywać działanie „obrońcy” zgodnie z przesłankami (ograniczenie wolności, naruszenie nietykalności etc).

Przekroczenia mogą mieć postać dwojaką:
Przekroczenie granic obrony koniecznej co do czasu (eksces ekstensywny) – czyli gdy obrona była za wcześnie lub zbyt późno podjęta. W przypadku placówek handlowych najczęściej występuje raczej obrona zbyt wczesna. Najczęściej ujęcie przed linią kas.

UWAGA: w przypadku pracowników ochrony zasada jest zbliżona, jednak podstawa prawna jest zgoła inna.

Przekroczenie granic obrony koniecznej co do użytych środków (eksces intensywny) – czyli gdy środki zmierzające do odparcia zamachu są niewspółmierne. Np. gdy osoba usiłuje ukraść butelkę alkoholu, a pracownik sklepu potraktuje taką osobę nożem (pomijam w tej sytuacji wyłączenie odpowiedzialności, na podstawie § 3) – czemu poświęcimy być może odrębny artykuł - mówi Grzegorz Krzemiński członek zespołu BH.

Obrona konieczna a ujęcie obywatelskie
W przypadku rozważań co do obrony koniecznej i ujęcia obywatelskiego zawsze pojawia się kwestia związana z tym, co jest czym:

  • Obrona konieczna jest odparciem zamachu. Który musi być bezprawny i bezpośredni. A więc jest to działanie „tu i teraz”, a odpierający musi być świadomy, że atakujący dokonuje zamachu, wiedzieć na jakie dobro chronione i na czym ten zamach polega – czyli który czyn bezprawny popełnia. Wcale nie prosto prawda?
  • Ujęcie obywatelskie (243 Kodeksu Postepowania Karnego oraz 45 § 2 Kodeksu Postępowania w sprawach o wykroczenia) mówi o ujęciu osoby na gorącym uczynku lub w pościgu (bezpośrednim). Czyli „tu i teraz” i „natychmiast po”. A więc jeśli w trakcie podejmowania obrony koniecznej jesteśmy w pełni przekonani co do faktu, że czyn jest bezprawny, a więc jest przestępstwem lub wykroczeniem, to możemy dokonać ujęcia obywatelskiego.
  • Jeśli pomylimy się w podstawach… to możemy przekroczyć granice obrony koniecznej i dopuścimy się bezprawnego ograniczenia wolności - tłumaczy Grzegorz Krzemiński członek zespołu BH.

Analizując przypadek, który jest podstawą niniejszego cyklu warto też pamiętać o jednej rzeczy. To po stronie „oskarżającego” leży udowodnienie winy. A więc nawet po stronie kasjerki, która podejmuje działania, leży udowodnienie, że towar został zabrany ze sklepu. To nie człowiek, bohater opowieści ma się tłumaczyć, że nie wie, gdzie kupił.
Podchodząc taktycznie to kwestii – wyłapanie w torbie „fantów” (całkowicie idiotyczne działanie, niezgodne z wszelkimi zasadami bezpieczeństwa, taktyki czy prawa) powinno być dopiero początkiem pewnego działania. Powinny być np. sprawdzone oznaczenia produktu (seria, partia, data ważności), w celu potwierdzenia podejrzeń - wyjaśnia Grzegorz Krzemiński członek zespołu BH*.

Ograniczenie wolności

Przepisem penalizującym ograniczenie wolności jest art. 189 k.k.
§ 1. Kto pozbawia człowieka wolności podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5

Kiedy w takim razie może dojść do ograniczenia wolności? W zakresie omawianego przypadku, ograniczenie wolności jest raczej skrajną sytuacją, aczkolwiek istnieje możliwość jej wystąpienia. Przestępstwo z art. 189 k.k. wiąże się zazwyczaj z pozbawieniem człowieka swobody wyboru miejsca pobytu poprzez np. zamknięcie go w pomieszczeniu, skrępowaniu czy też stworzeniu przeszkód uniemożliwiających wydostanie się z określonego pomieszczenia. Co ciekawe w tym zakresie nie jest określony czas minimalny na jaki pozbawia się wolności człowieka. Natomiast w ramach typu kwalifikowanego gdzie czas pozbawienia wolności przekracza 7 dni a dodatkowo występuje szczególne udręczenie (przemoc fizyczna, psychiczna) karą jest pozbawienie wolności od roku do lat 10.

A więc podejmujący działania kasjer, nie mając podstaw prawnych do ujęcia obywatelskiego doprowadza klienta do pomieszczenia służbowego/gospodarczego zamykając bądź przetrzymując go na czas „wyjaśnienia sprawy” (zazwyczaj na czas odtworzenia nagrania wideo lub przeliczenia stanu) nie udowadniając popełnienia czynu zabronionego (wykroczenia, przestępstwa) naraża się na konsekwencje w związku z ograniczeniem wolności.

Są to niezwykle trudne tematy, które jeżeli występują to raczej w nieświadomości swoich praw i uprawnień obydwu stron.
Tymi zagadnieniami kończymy cykl „Przepraszam, czy może Pan…” . Natomiast aby nie pozostawić odczucia jednostronnego spojrzenia na problem, w najbliższym czasie opiszemy co może Właściciel, Dyrektor sklepu aby ułatwić sobie zadanie związane chociażby z możliwością wpływania na zwiększenie bezpieczeństwa związanego z wnoszeniem bagaży podręcznych przez klientów.

 

---

*O autorze komentarza: W ochronie od 1995 roku. W latach 1995-1997, a więc w latach gdy jeszcze nie obowiązywała ustawa o ochronie osób realizował zadania związane z ochroną obiektów handlowych jako (historyczna nazwa) – agent ochrony-detektyw sklepowy, szef ochrony obiektu a następnie szef ochrony sieci handlowej. W tym czasie wszystkie działania ochrony podejmowane były na podstawie obrony koniecznej oraz stanu wyższej konieczności. 

Czytany 1533 razy
Oceń ten artykuł
(2 głosów)
Dział: Wiedza
Łukasz G.

Doradca ds. bezpieczeństwa w obiektach handlowych 

specjalista

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie części lub całości artykułu bez zgody Redakcji BH zabronione.

Zaloguj się, by skomentować

Obserwuj nas

Wydarzenia

Ankiety BH